Zespół NaCzarter
Kiedy refować? Gdy pierwszy raz o tym pomyślisz
Zasada jest stara jak żeglarstwo i przez 25 lat czarterów nie znalazłem od niej wyjątku: refuj wtedy, gdy pierwszy raz przyjdzie ci to do głowy. Nie „za dziesięć minut”, nie „po tym halsie”, nie „jak się jeszcze wzmocni”. Skoro pomyślałeś o refowaniu, to znaczy, że wiatr już jest na granicy. A na Mazurach granica potrafi się przesunąć w kilka minut, bo letni szkwał przychodzi szybciej, niż zdążysz ogarnąć fał grota.
Najlepsze refowanie to takie, którego nikt nie widzi, bo zrobiłeś je jeszcze w porcie albo na spokojnej wodzie za osłoną lasu. Ref założony za wcześnie łatwo wytrząść. Ref zakładany w szkwale to walka z łopoczącym płótnem, przechylonym pokładem i własnymi nerwami.
Co to w ogóle jest ref
Ref to po prostu zmniejszenie powierzchni żagla. Mniejszy żagiel łapie mniej wiatru, jacht mniej się przechyla, ster robi się lżejszy, a załoga przestaje siedzieć na burcie z białymi kostkami. Na typowej czarterowej żaglówce mazurskiej masz do dyspozycji dwie rzeczy: refowanie grota i zwijanie foka na rolfoku. Grot ma zwykle jeden albo dwa refy, czyli dwa „piętra”, o które można go skrócić.
Ważna rzecz dla początkujących: zarefowany jacht przy silnym wietrze wcale nie płynie wolniej. Płynie szybciej i prościej, bo nie kładzie się na burtę i nie walczy ze sterem. Przechył powyżej pewnego kąta to czysta strata: kadłub hamuje, ster przestaje trzymać kurs, a żagle i tak nie pracują dobrze.
Jak zarefować grota
Zależnie od jachtu spotkasz dwa systemy. Jeśli nie wiesz, który masz, zapytaj przy odbiorze jachtu. Serio, to jedno pytanie oszczędza potem dużo stresu.
Reflinki, czyli klasyka
Kolejność jest zawsze podobna. Ustaw jacht dziobem blisko linii wiatru, najwygodniej na wolnym silniku, żeby grot nie pracował. Poluzuj fał grota i opuść żagiel do wysokości rogu refowego. Zamocuj róg halsowy przy bomie i obciągnij z powrotem fał. Dopiero potem wybierz i obciągnij linę refową rogu szotowego. Na końcu zbierz luźne płótno i zwiąż je reflinkami wzdłuż bomu. Reflinki tylko porządkują płótno, nie trzymają żadnego obciążenia, więc nie wiąż ich na siłę.
Patent refowy
Część jachtów ma patent refowy, gdzie całą operację robi się linami z kokpitu albo korbą przy bomie. Wygodne, bo nikt nie musi iść na dach kabiny. Zasada ta sama: luzujesz fał, wybierasz linę refową, obciągasz z powrotem. Systemy różnią się szczegółami między jachtami, więc znowu: pytaj armatora przy odbiorze, a najlepiej zrób jeden ref na próbę pierwszego dnia przy słabym wietrze.
Rolfok: najprostsza redukcja żagla
Fok na czarterowych jachtach jest prawie zawsze zwijany na sztagu. To najszybszy sposób na zmniejszenie ożaglowania: luzujesz szot foka, ciągniesz linkę rolera i żagiel nawija się na sztag. Możesz zwinąć część, możesz całość. Częściowo zrolowany fok ma gorszy profil i ciągnie słabiej, ale w silnym wietrze to żaden problem, bo mocy i tak masz nadmiar.
Jedna uwaga: rolfok kusi, żeby refować tylko nim, bo to dwie sekundy roboty. I tu wchodzi temat balansu.
Balans: mniejszy grot czy mniejszy fok
Jacht pod żaglami powinien być lekko nawietrzny, czyli delikatnie sam ostrzyć do wiatru. To bezpieczne, bo puszczony ster ustawia jacht pod wiatr i gasi moc. Problem zaczyna się, gdy redukujesz żagle nierówno.
- Zwiniesz za dużo foka, a grot zostawisz pełny: jacht robi się mocno nawietrzny, ster ciężki, jednostka rwie się do wiatru na każdym podmuchu.
- Zarefujesz mocno grota, a fok zostawisz pełny: jacht robi się zawietrzny, sam ucieka od wiatru i trudno go wyostrzyć. To gorsza sytuacja, bo w szkwale chcesz móc szybko wyostrzyć i zgasić moc.
Dlatego redukuj mniej więcej proporcjonalnie. Typowa kolejność na mazurskim jachcie: najpierw pierwszy ref grota, potem podwinięcie foka o jedną trzecią do połowy, potem drugi ref grota i głębiej zwinięty fok. Jak jacht dalej ciągnie ster do wiatru, dołóż refa na grocie. Jak nie chce ostrzyć, przywiń trochę foka. Więcej o tym, jak czuć jacht na sterze, znajdziesz w tekście o trymowaniu żagli dla początkujących.
Ile wiatru, ile żagli
Poniżej tabela orientacyjna dla typowej czarterowej żaglówki z załogą o małym i średnim doświadczeniu. Skalę i to, jak wygląda na jeziorze, opisaliśmy osobno w artykule o skali Beauforta na jeziorze.
| Wiatr | Co robisz z żaglami |
|---|---|
| 1-3B, lekki i umiarkowany | Pełne żagle. Dobry moment, żeby przećwiczyć refowanie na spokojnie. |
| 4B, białe grzywy na falach | Załoga początkująca: pierwszy ref grota, fok lekko podwinięty. Doświadczeni: pełne żagle, ale ref w gotowości. |
| 5B, wiatr wyraźnie ciśnie | Ref grota plus zwinięty częściowo fok dla każdego. Początkujący najlepiej niech w ogóle zostaną w porcie. |
| 6B, mocny wiatr | Drugi ref, fok głęboko zwinięty albo schowany całkiem. Woda tylko dla doświadczonych załóg. |
| 7B i więcej, szkwały | Żagle precz, silnik, kurs do portu albo w osłonięte miejsce. Nikt niczego nie musi udowadniać. |
Traktuj to jako punkt wyjścia, nie sztywne prawo. Jacht jachtowi nierówny, załoga załodze też.
Kiedy zrzucić żagle i iść na silniku
Jest taki moment, w którym refowanie przestaje mieć sens. Jeśli jacht nawet na skróconych żaglach kładzie się na podmuchach, ster walczy z tobą, a załoga się boi, to zrzuć albo zwiń wszystko i idź na silniku. Dziobem pod wiatr i falę, spokojnie, do najbliższej osłony. Silnik na mazurskiej żaglówce nie jest wstydem, jest wyposażeniem bezpieczeństwa.
I sprawa najważniejsza, mazurska: letnie szkwały przychodzą szybko, często po upalnym, parnym dniu. Czarna ściana chmur od zachodu to sygnał, żeby żagle skracać już, a nie za kwadrans. Historia zna finał lekceważenia tego sygnału, opisaliśmy go w tekście o białym szkwale na Mazurach. Prognozę sprawdzaj przed każdym wyjściem, jak to robić po żeglarsku, opisujemy w poradniku o pogodzie i bezpieczeństwie na Mazurach. Jeśli prognoza mówi powyżej 5B, a pływasz pierwszy czy drugi sezon, zostań w porcie. Jezioro nie ucieknie.
Najczęstsze pytania
Kiedy refować żagle? Gdy pierwszy raz o tym pomyślisz. Najlepiej jeszcze w porcie albo na spokojnej wodzie, na podstawie prognozy i tego, co widzisz na niebie. Ref założony za wcześnie łatwo wytrząść, ref zakładany w szkwale to już akcja ratunkowa.
Czy refowanie spowalnia jacht? Przy silnym wietrze nie. Przeciążony żaglami jacht kładzie się na burtę, hamuje kadłubem i myszkuje po kursie. Zarefowany płynie prościej i szybciej, a załoga siedzi w kokpicie zamiast wisieć na burcie.
Co zrobić, jeśli nie zdążyłem zarefować przed szkwałem? Najpierw zgaś moc: luzuj szoty i wyostrz do wiatru. Zwiń foka na rolfoku, bo to najszybsze. Potem odpal silnik, ustaw dziób blisko linii wiatru i dopiero wtedy spokojnie refuj albo zrzuć grota. Nie próbuj refować z pełną mocą w żaglach.
Czy samo zwijanie foka na rolfoku wystarczy zamiast refowania grota? Na pierwszą redukcję często tak. Ale jeśli zwiniesz dużo foka i zostawisz pełnego grota, jacht zrobi się nadmiernie nawietrzny i ciężki na sterze. Przy mocniejszym wietrze refuj też grota, żeby zachować balans.
Zdjęcie na okładce: WEI, WAN-CHEN（魏琬臻） — CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
