Het NaCzarter-team
Wat doe je niet aan boord?
Aan boord fluit je niet, wens je niemand "veel succes", vaar je niet uit op vrijdag en keer je niet om voor een pet die in het water is gevallen. Ieder die ook maar één seizoen op het water heeft doorgebracht, kent het bijgeloof van zeilers — en bijna iedereen houdt zich eraan, al zal niemand toegeven dat hij erin gelooft. Ik verhuur al 25 jaar jachten in Giżycko en heb in die tijd op de steiger alles voorbij horen komen. Mensen die "er niet in geloven", maar wel op hout kloppen. Schippers die lachen om Neptunus, maar de naam van hun jacht nooit zouden veranderen zonder ceremonie. Niemand gelooft erin, iedereen houdt zich eraan. Nou ja, tot de eerste windstilte.
Fluiten aan boord doe je niet
De klassieker der klassiekers. Fluiten roept de wind op, en op zee kwam de wind die je met fluiten opriep naar verluidt altijd te hard en altijd uit de verkeerde hoek. Een tweede school zegt dat fluiten op oorlogsschepen was voorbehouden aan de bootsmansfluit, dus het verbod had ook een puur praktische reden. Hoe dan ook: fluiten doe je niet. In Mazurië geldt die regel precies tot de eerste windstilte. Daar ligt zo'n jacht midden op het Niegocin-meer, de zeilen hangen erbij als wasgoed, het is bloedheet — en opeens begint de hele bemanning te fluiten. Bij windstilte gelooft niemand in fluiten. Maar iedereen fluit, want je weet maar nooit. Soms werkt het zelfs, al vermoed ik dat de wind toch wel was gekomen.
"Een voet water onder de kiel", nooit "veel succes"
Een zeiler wens je voor vertrek geen "veel succes". Dat brengt ongeluk, net als bij acteurs voor een première. In plaats daarvan wens je "een voet water onder de kiel". Op zee is dat symbolisch. In Mazurië is het soms letterlijk: op sommige aanlopen is die voet water onder de kiel echt alles wat je hebt. Wie ooit met het zwaard de bodem heeft "gevoeld" bij het invaren van het riet, weet dat het de praktischste wens ter wereld is.
Op vrijdag vaar je niet uit
Een oude zeetraditie: vrijdag is een slechte dag om aan een tocht te beginnen. De wortels zijn religieus — vrijdag, de dag van de kruisiging, gold als een slechte dag om wat dan ook te beginnen, en op zee hield die herinnering het langst stand. Naar verluidt weigerden zeelieden soms de haven uit te varen, en schoven reders liever de datum op dan op vrijdag te beginnen. In Mazurië heeft de kwestie zichzelf opgelost, want charterjachten worden op zaterdag overgedragen. Neptunus heeft niets om over te klagen. Vaar je voor het eerst en wil je weten hoe zo'n overdrachtszaterdag er stap voor stap uitziet? Dat hebben we beschreven in onze gids over je eerste jachtcharter.
De naam van een jacht veranderen vraagt om een ceremonie
Neptunus houdt een register bij en heeft er een hekel aan als daar zonder aankondiging in wordt gerommeld. De naam van een jacht veranderen zonder ceremonie is vragen om problemen — zo zegt althans de traditie. Daarom maak je er een klein feest van: je neemt afscheid van de oude naam, doopt de nieuwe, er wordt iets over de boeg gegoten, iemand houdt een toespraak. Ik heb bij ons in de haven een ceremonie gezien met een scheepsbel en een boeg die werd overgoten met water rechtstreeks uit het Kisajno-meer. Puristen zullen zeggen dat Neptunus champagne toekwam, maar blijkbaar heeft hij het geaccepteerd, want het jacht vaart tot op de dag van vandaag en er is niets misgegaan. Het papierwerk op het kantoor duurde trouwens langer dan de hele ceremonie.
Een pet overboord blijft in het water
Een pet die in het water valt, is voortaan van het meer. Zo luidt de regel, en die kun je beter niet breken. De discussie begint pas als het je lievelingspet was. Een paar jaar geleden keerde een bemanning op het Kisajno om voor de pet van de schipper. Het "man overboord"-manoeuvre lukte prachtig, de pet visten ze bij de tweede poging met de pikhaak op. Het probleem: bij diezelfde zwaai glipte de pikhaak uit de hand, liep vol water en zonk naar de bodem voordat iemand hem kon grijpen. Het meer gaf de pet terug, maar nam de pikhaak. De balans kwam op nul uit en het bijgeloof hield stand.
Met de rechtervoet aan boord en op hout kloppen
Aan boord stap je met je rechtervoet, de linker brengt ongeluk. En zegt iemand hardop dat "het weer wel zal houden", dan klopt hij meteen op hout. Op een charterjacht is dat lastig, want de mast is van aluminium — dus klop je op de tafel in de kajuit of op je eigen hoofd. Schijnt net zo goed te werken. Ik had een vaste klant die jarenlang volhield dat bijgeloof sprookjes voor kinderen was. Een grote rationalist. Alleen heb ik hem in al die jaren niet één keer met zijn linkervoet aan boord zien stappen. Niet één keer. Als ik ernaar vroeg, zei hij dat het gewoon makkelijker zat. Ja, vast.
"Een vrouw aan boord brengt ongeluk": onzin zo oud als het zeil
Deze mythe moet één keer goed ontkracht worden. Het komt uit de tijd van maandenlange reizen en puur mannelijke bemanningen: een vrouw aan boord zou de zeelieden afleiden, jaloezie en ruzie zaaien en en passant de zee boos maken. Het mooiste is dat dezelfde folklore beweerde dat een naakte vrouw de zee juist kalmeert — vandaar de ontblote boegbeelden op de oude zeilschepen. Bijgeloof met een ingebouwde achterdeur, overduidelijk geschreven door de zeelieden zelf. De werkelijkheid op onze steigers ziet er zo uit: de helft van de beste schippers die ik zie, is vrouw. Ik heb meer dan eens gezien hoe een schipper schreeuwt, met zijn armen zwaait en zijwaarts tegen de meerpalen aan vaart, waarna zijn vrouw rustig het roer overneemt — twee handelingen en het jacht ligt stil. Als een vrouw aan boord ongeluk brengt, dan alleen voor wie tegen haar moet zeilen tijdens een wedstrijd.
Waar komen het bijgeloof en de gebruiken van zeilers vandaan?
Het meeste zeilersbijgeloof en de bijbehorende gebruiken zijn vanaf zee naar Mazurië komen aanvaren. Een deel, zoals op hout kloppen, is ouder dan de scheepvaart, maar de zee gaf het zijn strengheid. Generaties zeilers brachten shanty's, gebruiken en bijgeloof naar de meren die op de oceanen al honderden jaren oud waren. De zee was gevaarlijk en onvoorspelbaar, dus bouwden zeelieden rituelen — want wie bang is, moet iets met zijn handen doen. Het meer is genadiger, maar de rituelen zijn gebleven, gewoon omdat ze mooi zijn. Wie wil voelen hoe lang die traditie hier al zit, moet eens duiken in de herinneringen aan vroeger tijden in Mazurië of kijken hoe Mazurië er honderd jaar geleden uitzag. Op de Omega, de legende van de Poolse zeilsport, leerden hele generaties varen en namen ze samen met het zeilen deze hele folklore over.
Zeilersbijgeloof in een notendop
Alles van hierboven in één tabel, om te onthouden voor je tocht.
| Bijgeloof | Waar het vandaan komt | Trekt iemand zich er iets van aan? |
|---|---|---|
| Fluiten aan boord doe je niet | Fluiten roept de storm op, zeiden de zeelieden | Tot de eerste windstilte. Dan fluit de hele bemanning |
| "Een voet water onder de kiel" in plaats van "veel succes" | "Veel succes" tart het lot, net als bij acteurs | Ja, en terecht. In Mazurië is die wens soms letterlijk |
| Op vrijdag vaar je niet uit | Vrijdag is de dag van de kruisiging, ook aan land een ongeluksdag | In Mazurië lossen de charterzaterdagen het vanzelf op |
| Naamsverandering van een jacht vraagt om een ceremonie | Neptunus houdt een register bij en houdt niet van wijzigingen | Jachteigenaren wel. Ambtenaren nog meer |
| Een pet overboord blijft in het water | Een offer aan het meer, zodat het niet méér neemt | Tot het moment dat het je lievelingspet is |
| Met de rechtervoet aan boord | De linkerkant geldt van oudsher als "ongeluksbrengend" | Officieel niemand. Officieus stapt iedereen rechts |
| Een vrouw aan boord brengt ongeluk | Mannelijke bemanningen, lange reizen en bijgeloof met een achterdeur (naakte boegbeelden) | Niemand die goed bij zijn hoofd is. De helft van de beste schippers is vrouw |
Waarom houden we dit allemaal in stand?
Je kunt om deze gebruiken lachen, en dat doen wij ook — het hardst om onszelf. Maar er zit meer in dan folklore. Als iemand op de steiger "een voet water onder de kiel" tegen je zegt, zegt hij eigenlijk: pas goed op jezelf, kom heel terug. Zeilersbijgeloof is geen bakerpraatje. Het is de manier waarop watermensen elkaar vertellen dat ze om elkaar geven. En daarom zeg ik na 25 jaar nog steeds tegen niemand "veel succes" voor vertrek. En welk bijgeloof geldt er bij jullie aan boord? Want elke bemanning heeft er een, ook als niemand het toegeeft.
Veelgestelde vragen
Wat betekent de wens "een voet water onder de kiel"? Het is de zeilersversie van "veel succes": je wenst iemand dat hij altijd genoeg water onder de romp heeft en niet aan de grond loopt. Op de ondiepe Mazurische vaarroutes, waar het zwaard bij het riet de bodem kan raken, is het verrassend letterlijk.
Geloven zeilers echt in bijgeloof? Officieel niemand. In de praktijk stapt bijna niemand met zijn linkervoet aan boord, en "veel succes" voor vertrek hoor je van niemand die meer dan één seizoen op het water heeft doorgebracht. Het is meer traditie en goed gebruik dan geloof.
Wat zeg je niet tegen een zeiler voor vertrek? "Veel succes". In plaats daarvan wens je "een voet water onder de kiel". Het betekent precies hetzelfde, alleen op z'n zeilers, en niemand neemt het je kwalijk.
Mag je de naam van een jacht veranderen? Dat mag, formeel is het een kwestie van papieren. De traditie zegt echter dat Neptunus boos wordt zonder ceremonie waarin je afscheid neemt van de oude naam en de nieuwe doopt. De meeste jachteigenaren maken er een klein feest van, want het is een goede reden om samen te komen op de steiger.
Is vrijdag een slechte dag om je charter te beginnen? Volgens de zeetraditie wel: op vrijdag voer je niet uit. In Mazurië lost het probleem zichzelf op, want charterjachten worden op zaterdag overgedragen. Neptunus en het havenrooster zijn het hier opvallend eens.
Coverfoto: NaCzarter.pl
